შესავალი

თანამედროვე მსოფლიოში დღითიდღე იზრდება მონაცემების, განსაკუთრებით კი ღია მონაცემების მნიშვნელობა ხელისუფლების საქმიანობის ეფექტური მონიტორინგისა და საჯარო სექტორში შესაძლო გადაცდომების აღმოჩენისა და პრევენციის თვალსაზრისით. ღია მონაცემების გამოყენებით შესაძლებელია ისეთი გადაცდომების აღმოჩენა, როგორიცაა: საჯარო ფინანსების გაფლანგვა და უკანონო განკარგვა, კორუფციული გარიგებები, თანამდებობის ბოროტად გამოყენება, დარღვევები საჯარო შესყიდვებში, ნეპოტიზმი, თანამდებობასთან შეუთავსებელი საქმიანობა და ა.შ.

 

ახალმა ტექნოლოგიებმა და სხვადასხვა ტიპის ციფრულმა პლატფორმებმა ჟურნალისტებს, აქტივისტებს, სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებსა და მკვლევარებს მისცა უნიკალური შესაძლებლობა, შეისწავლონ საჯარო დაწესებულებების საქმიანობა და საეჭვო გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში, მოითხოვონ შესაბამისი რეაგირება, რაც ხელს უწყობს უფრო გამჭვირვალე, ინკლუზიური და ფაქტებზე დაფუძნებული პოლიტიკის გატარებას. 

 

სწორედ ამ ლოგიკას ეფუძნება ამერიკული არასამთავრობო ორგანიზაცია Sunlight Foundation-ის მიერ შექმნილი ე.წ. „გამჭვირვალობის ციკლი”, რომელიც ხაზს უსვამს საჯარო პოლიტიკის მიღების, განხორციელებისა და მონიტორინგის პერიოდში სხვადასხვა დაინტერესებული მხარის (კანონმდებლების, აქტივისტების, სამოქალაქო საზოგადოების, ბიზნესის, ჟურნალისტების, კვლევითი ორგანიზაციების) მონაწილეობას და მათ მიერ მონაცემების გამოყენებას პოზიტიური ცვლილებების მისაღწევად. შედეგად, კარგად ინფორმირებულ და აქტიურ მოქალაქეებს შეუძლიათ გადაწყვეტილების მიმღებ პირებს შესთავაზონ რეალური ალტერნატივები პრობლემების მოსაგვარებლად და გახადონ ხელისუფლება ანგარიშვალდებული საზოგადოების წინაშე. 

                 გამჭვირვალობის ციკლი

 

საჯარო სექტორის მონაცემების ხელმისაწვდომობის გაზრდამ და ტექნოლოგიების გაუმჯობესებამ ჟურნალისტებს მისცა საშუალება ჩაუღრმავდნენ ცალკეულ საკითხებს და გამოიყენონ სხვადასხვა აპლიკაციები თუ პროგრამები მონაცემთა მასივების გასაანალიზებლად და ძირითადი მიგნებების უკეთ წარმოსაჩენად. თუმცა, ეს ახალი შესაძლებლობები დაკავშირებულია დამატებით გამოწვევებთან, მონაცემების მოპოვებისა თუ დამუშავებისთვის ახალი უნარების და მეტი დროის აუცილებლობასთან. ამის გამო, ამ ტიპის ჟურნალისტიკას ხშირად მონაცემთა ან საგამოძიებო ჟურნალისტიკას უწოდებენ. მონაცემთა ჟურნალისტის მიზანია არა უბრალოდ ფაქტების აღწერა ან მიმოხილვა, არამედ მათი გამომწვევი მიზეზების კვლევა/განსაზღვრა და, ხშირ შემთხვევაში, პრობლემის გადაჭრის შესაძლო გზების ძიება. შესაბამისად, შეიძლება გამოიყოს საგამოძიებო ჟურნალისტიკის რამდენიმე თავისებურება:

 

  • გამომძიებელი ჟურნალისტი ეძებს ახალ ინფორმაციას ან საჯაროდ ხელმისაწვდომი სხვადასხვა ტიპის ინფორმაციის ურთიერთდაკავშირებით ავლენს ახალ გარემოებებს;

 

  • ჟურნალისტი ინფორმაციას აგროვებს სხვადასხვა წყაროდან და მათ დასამუშავებლად იყენებს განსხვავებულ მეთოდებსა თუ ტექნოლოგიებს;

 

  • სიღრმისეულად სწავლობს საზოგადოებისთვის საინტერესო საკითხს;

 

  • საკითხის შესწავლისას, ცალკეული ინდივიდების ბრალეულობის მიღმა, ეძებს ასევე სისტემურ მიზეზებსა და პროცესებს, რომელთა ხარვეზების გამოც მოხდა კონკრეტული დარღვევა;

 

  • საკითხის ყოვლისმომცველი შესწავლით, სააშკარაოზე გამოაქვს დამალული ფაქტები და საიდუმლოებები;

 

  • სრულყოფილად გადმოსცემს კონტექსტს და ფაქტებთან ერთად ხსნის მათ გამომწვევ მიზეზებს. 

 

ჩვეულებრივი ჟურნალისტიკა

 

საგამოძიებო ჟურნალისტიკა1

 

კვლევა

 

 

ინფორმაცია გროვდება და შუქდება გარკვეული პერიოდულობით (ყოველდღიურად, ყოველკვირეულად, ყოველთვიურად).

 

ინფორმაცია მანამ არ ქვეყნდება, სანამ არ დასრულდება კვლევა და სრულყოფილად არ იქნება საკითხი შესწავლილი.

 

საკითხის მოკვლევა სწრაფად ხდება. ისტორიის გაშუქების შემდეგ არ ხდება საკითხის მიდევნება.

 

საკითხის კვლევა გრძელდება, როგორც მინიმუმ, ისტორიის დადასტურებამდე, თუმცა შეიძლება გამოქვეყნების შემდეგაც გაგრძელდეს.

 

ამბავი ეყრდნობა მხოლოდ რამდენიმე გარემოებას/წყაროს და შეიძლება მოკლე იყოს.

 

ისტორიისთვის მოპოვებულია მაქსიმუმი ინფორმაცია. ისტორია შეიძლება მოცულობითი იყოს.

 

 

დამოკიდებულება წყაროების მიმართ

 
ხშირად, არ ხდება ინფორმაციის წყაროს სანდოობის გადამოწმება.

 

დადასტურების გარეშე არ ხდება მოწოდებული ინფორმაციის გამოყენება, რადგან წყარო შეიძლება არასწორ ინფორმაციას აწვდიდეს.

 

ჟურნალისტს, საკუთარი საქმიანობისა და ინტერესების გასაშუქებლად, ოფიციალური წყარო თავისუფლად აწვდის ინფორმაციას.

 

ჟურნალისტისგან ოფიციალური ინფორმაცია დამალულია, რადგან მისმა გამჟღავნებამ შესაძლოა ავნოს საჯარო მოხელის ან საჯარო დაწესებულების ინტერესებს.

 

კორესპონდენტი აშუქებს ისტორიის ოფიციალურ ვერსიას და შემდეგ უპირისპირებს სხვა წყაროთა კომენატრებსა და პოზიციებს. 

 

კორენსპონდენტმა, დამოუკიდებელ წყაროზე დაყრდნობით, შეიძლება პირდაპირ უარყოს ან ეჭვქვეშ დააყენოს ისტორიის ოფიციალური ვერსია.

 

თითქმის ყოველთვის ხდება წყაროების დასახელება.

 

უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, ხშირად, არ ხდება წყაროების დასახელება.

 

 

ბოლო წლებში საქართველოში მრავალი სამთავრობო პორტალი და ვებგვერდი შეიქმნა, რომელზეც გარკეული სიხშირით იდება ინფორმაცია საჯარო პოლიტიკის საკითხებზე. გარდა ამისა, სამოქალაქო სექტორის წარმომადგენლებმა ოფიციალურ მონაცემებსა თუ ვებგვერდებზე დაყრდნობით შექმნეს რამდენიმე მნიშვნელოვანი პლატფორმა, რომელიც ცალკეული საჯარო დაწესებულებებისა თუ მაღალი თანამდებობის პირების საქმიანობის მონიტორინგის ეფექტურ საშუალებას იძლევა. 

 

წინამდებარე სახელმძღვანლოში განვიხილავთ რამდენიმე მათგანს და შემოგთავაზებთ პრაქტიკულ რჩევებს, თუ რას უნდა დააკვირდეთ ამ ვებგვერდებზე ინფორმაციის მოძიებისა და გადამოწმებისას. გზამკვლევი იწყება საჯარო შესყიდვებთან დაკავშირებული მონაცემების მოპოვებისა და დამუშავების შესახებ საჭირო ინფორმაციით. ამას მოსდევს საჯარო ფინანსების განკარგვის მონიტორინგისთვის სასარგებლო სხვა ელექტრონული რესურსებისა და მექანიზმების მიმოხილვა.

 

1 ცხრილი მომზადებულია შემდეგი სახელმძღვანელოს მიხედვით: Hunter, Mark Lee, Story-based Inquiry: A Manual for Investigative Journalists. 2011. p. 9.

Prev chapter
Next chapter
>